Hiển thị các bài đăng có nhãn Phùng Quán. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn Phùng Quán. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Tư, 18 tháng 11, 2026

Tuổi thơ dữ dội: khi những đứa trẻ Huế lớn lên giữa chiến tranh

Có những cuốn sách đọc thời đi học chỉ thấy hay, đến khi đọc lại ở tuổi trưởng thành mới thấy nghẹn. Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán là một cuốn như thế. Lần đầu, ta đọc nó như một chuyện phiêu lưu về những cậu bé gan dạ. Lần sau, ta mới nhận ra mình đang đọc về những đứa trẻ mười ba, mười bốn tuổi phải lớn lên quá nhanh giữa khói lửa chiến tranh — và cái giá của sự trưởng thành ấy.

Một cuốn sách viết trong mười tám năm

Phùng Quán khởi thảo Tuổi thơ dữ dội bên Hồ Tây năm 1968 và hoàn thành trong túp lều cỏ giữa hồ Tịnh Tâm ở Huế năm 1986. Tiểu thuyết dài tám phần, xuất bản lần đầu năm 1988, và ngay trong năm đó đã nhận giải A văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam.

Mười tám năm ấy là thời gian một người viết bằng ký ức của chính đời mình. Phùng Quán từng là chiến sĩ trong trung đoàn 101 — tiền thân là trung đoàn Trần Cao Vân, đúng đơn vị mà cuốn sách viết về. Ông viết lại những gì mình đã sống, đã thấy, đã mất — từ cách những cậu bé lau súng, sửa súng, cho tới cách chúng dẫn đường trong đêm, cách chúng sợ hãi rồi vẫn bước tiếp.

Những đứa trẻ mười ba, mười bốn tuổi

Bối cảnh là Huế năm 1946, những năm đầu kháng chiến chống Pháp, và vùng chiến khu Hòa Mỹ cách trung tâm thành phố bốn mươi cây số. Nhân vật chính là Đội thiếu niên trinh sát của trung đoàn Trần Cao Vân — hơn ba mươi cậu bé chạc mười ba, mười bốn tuổi, làm liên lạc, dẫn đường, trinh sát trong lòng thành phố bị chiếm đóng. Không đứa trẻ nào trong đội giống đứa nào, và không đứa nào vào đội vì một lý do giống nhau.

Mừng là cậu bé nghèo, mẹ bán bún bò ở chợ Bao Vinh, mắc bệnh hen suyễn nặng. Mừng không được đi học, mù chữ, nhưng lại thạo đường sá và có tài xem bản đồ — cậu leo lên cây cao để quan sát toàn cảnh chiến khu, dẫn đường cho bộ đội trong những trận đánh bí mật. Lý do ban đầu Mừng theo bộ đội giản dị đến xót xa: tìm lá thuốc chữa bệnh cho mẹ, và nuôi ước mơ rằng khi đất nước độc lập sẽ có bác sĩ chữa bệnh cho người nghèo như mẹ mình.

Quỳnh sơn ca thì ở đầu bên kia của xã hội: con trai phó tổng trấn Trung Kỳ, lớn lên trong no ấm, giỏi đàn piano. Vậy mà cậu bỏ nhà đi theo Vệ Quốc Đoàn, trở thành quản ca của đội, dùng tiếng đàn và giọng hát để cổ vũ đồng đội. Trong một lần hành quân, Quỳnh đạp phải mảnh chai vỡ, vết thương nhiễm trùng nặng, vậy mà vẫn cắn răng chịu đau để được đi cùng mọi người.

Lượm sứt là nhân vật được tác giả dành nhiều trang viết nhất. Sinh ra trong một gia đình cách mạng nòi — cha bị quân Pháp bắt đày ra Côn Đảo rồi chết ở đó — Lượm vào đội với sự gan lì và mưu trí của một người đã quen với mất mát từ nhỏ. Cậu được cử về trinh sát trong thành phố Huế, bị Việt gian bắt giam, tra tấn, rồi vượt ngục nhiều lần — và chính ở những đoạn Lượm trong tù, ta thấy rõ nhất cái "dữ dội" trong nhan đề: không chỉ ở bom đạn ngoài kia, mà ở ý chí của một đứa trẻ quyết không khuất phục.

Xung quanh ba cậu bé ấy còn cả một đội: Tư dát, Kim điệu, Bồng da rắn, Vịnh sưa — chú thợ súng nhỏ học nghề rèn từ bác trai, lân la đến chỗ các anh trổ tài lau súng rồi được nhận vào đội. Mỗi đứa một tính, một hoàn cảnh, một lý do riêng, nhưng tất cả đều coi nhau như anh em ruột.

Vì sao gọi là "dữ dội"?

Nhan đề của cuốn sách là một lựa chọn rất chính xác. Tuổi thơ trong sách vừa trong trẻo vừa khốc liệt, và hai mặt ấy không hề tách rời nhau. Các cậu bé vẫn đùa giỡn, vẫn ganh đua, vẫn thèm được khen, vẫn nhớ nhà, nhớ mẹ — những thứ rất trẻ con. Nhưng cùng lúc, chúng phải đối mặt với những thứ không đứa trẻ nào nên phải đối mặt: bị bắt, bị tra tấn, chứng kiến bạn mình hy sinh, và tự mình đứng trước ranh giới sinh tử.

Phùng Quán không tô hồng chiến tranh, cũng không biến các nhân vật thành tượng đài. Các cậu bé sợ hãi, có lúc khóc, có lúc sai lầm, có lúc cãi nhau. Chính sự không hoàn hảo ấy làm chúng trở nên thật — và làm cho sự hy sinh của chúng trở nên nặng hơn, chứ không nhẹ đi. Đó cũng là lý do cuốn sách được xếp vào văn học thiếu nhi nhưng người lớn đọc lại càng thấm.

Đọc cuốn sách này như thế nào?

Đừng đọc Tuổi thơ dữ dội vội. Đây là tiểu thuyết dài tám phần, đọc thong thả từng đoạn mới thấm. Hãy bắt đầu bằng Mừng — cậu bé hiếu thảo với ước mơ giản dị về lá thuốc cho mẹ — rồi đi theo đội trinh sát qua từng nhiệm vụ. Đến khi gấp sách lại, điều đọng lại có lẽ không phải là một trận đánh cụ thể nào, mà là hình ảnh những đứa trẻ mười ba, mười bốn tuổi, vai còn nhỏ mà đã gánh một phần đất nước trên vai.

Nếu bạn đã đọc cuốn sách này thời đi học, hãy thử đọc lại một lần ở tuổi trưởng thành. Bạn sẽ gặp lại những nhân vật cũ, nhưng với một đôi mắt khác — và có thể bạn sẽ hiểu vì sao, gần bốn mươi năm sau ngày xuất bản, cuốn sách vẫn được tái bản và vẫn khiến người đọc nghẹn lại như ngày đầu.

Bạn đã đọc Tuổi thơ dữ dội chưa? Nhân vật nào khiến bạn nhớ nhất — Mừng, Quỳnh sơn ca, hay Lượm sứt? Hãy chia sẻ với Điểm Sách ở phần bình luận nhé.

Xem video minh họa cho bài viết này:


Bài viết gốc của Điểm Sách. Vui lòng ghi nguồn khi trích dẫn.