Gần chín mươi năm sau khi ra mắt, Số đỏ của Vũ Trọng Phụng vẫn là cuốn tiểu thuyết gây cười — và gây nhột — nhất của văn học Việt Nam. Nhân vật chính của nó không phải một anh hùng, cũng chẳng phải một kẻ phản diện tầm cỡ. Đó là Xuân Tóc Đỏ: một thằng bé nhặt bóng ở sân quần vợt, vô học, vô nghề — và bằng một chuỗi may mắn trớ trêu, leo thẳng lên đỉnh cao của xã hội Hà Nội những năm 1930. Đọc Số đỏ hôm nay, tiếng cười bật ra rồi chợt tắt ngang: hóa ra những điều Vũ Trọng Phụng châm biếm năm 1936 vẫn còn nguyên vẹn quanh ta.
Một Hà Nội đang "Âu hóa" bằng mọi giá
Vũ Trọng Phụng viết Số đỏ năm 1936, đăng nhiều kỳ trên báo Hà Nội báo, trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang bị cuốn vào cơn sốt "văn minh": Âu phục, khiêu vũ, thể thao, những hội đoàn mọc lên như nấm và một lớp người giàu mới coi trọng hình thức hơn mọi giá trị. Tác giả không đứng ngoài mà cười; ông chui hẳn vào giữa đám đông ấy, ghi lại từng câu nói, từng cử chỉ, để cái lố bịch tự phơi bày.
Gia đình ông bà Văn Minh là một lát cắt hoàn hảo của tầng lớp ấy: một ông cụ cố sống dai để hưởng phúc, một bà mẹ mê thời trang và những cuộc vui, một cô con gái tìm chồng bằng mọi mánh khóe, một cậu con trai suốt ngày lo chuyện "cải cách xã hội" bằng những khẩu hiệu rỗng. Vào giữa căn nhà đó, Xuân Tóc Đỏ — kẻ ngoài lề nhất — lại là người "hợp thời" nhất, đơn giản vì hắn chẳng có gì để mất và sẵn sàng nói bất cứ điều gì đám đông muốn nghe.
Nghệ thuật trào phúng: khi mọi giá trị bị lộn ngược
Cái tài của Vũ Trọng Phụng nằm ở chỗ ông không cần lên án trực tiếp. Ông chỉ sắp xếp sự việc sao cho cái phi lý tự bộc lộ. Xuân Tóc Đỏ càng dốt nát, càng vô lễ, càng nói bừa — lại càng được tung hô. Hắn chữa bệnh bằng thuốc rởm thì thành "thần y", hắn làm thơ dở thì được khen là "thi sĩ". Mỗi lần hắn leo thêm một bậc thang danh vọng là một lần xã hội tự vả vào mặt mình.
Đỉnh cao của sự đảo lộn ấy là đám tang cụ cố tổ — một trong những trường đoạn trào phúng hay nhất văn học Việt Nam. Đám tang biến thành một buổi trình diễn thời trang và khoe mẽ: người ta khóc lóc ồn ào, chụp ảnh, thi nhau ăn mặc đẹp, tranh nhau đứng gần quan tài để được lên báo. Nỗi buồn thật sự không còn chỗ đứng; cái chết chỉ còn là cái cớ để phô trương. Đọc đoạn này, khó mà không nghĩ đến những đám cưới, đám tang, lễ kỷ niệm ngày nay — nơi điện thoại giơ lên chụp ảnh nhiều hơn những lời chia buồn chân thành.
Ngôn ngữ là vũ khí thứ hai của Vũ Trọng Phụng. Ông bắt chước giọng điệu của đám người "tân thời" — những câu tiếng Pháp chêm tiếng Việt, những từ ngữ khoa học rởm, những khẩu hiệu cải cách — rồi đặt chúng vào miệng những nhân vật không hiểu gì về chúng. Sự chỏi nhau giữa ngôn từ sang trọng và nội dung rỗng tuếch tạo ra tiếng cười chua chát: người ta không cần hiểu điều mình nói, chỉ cần nói sao cho nghe "văn minh".
Vì sao tiểu thuyết 1936 vẫn chọc đúng hôm nay?
Điều khiến Số đỏ không cũ đi là đối tượng trào phúng của nó không phải một thời đại cụ thể mà là một căn bệnh xã hội: thói sính danh, sính hình thức và sự lên ngôi của kẻ nói hay thay vì người làm thật. Xuân Tóc Đỏ của ngày nay có thể là bất cứ ai nổi tiếng chỉ nhờ ồn ào, được tung hô chỉ vì biết chiều lòng đám đông. Mạng xã hội đã cho căn bệnh ấy một sân khấu lớn hơn gấp bội: người ta khoe nhà, khoe xe, khoe danh hiệu — và đám đông vỗ tay không cần hỏi những thứ ấy từ đâu ra.
Chính vì thế, đọc Số đỏ không chỉ là đọc một tác phẩm kinh điển để "biết". Đó là một bài kiểm tra thành thật: ta cười Xuân Tóc Đỏ, nhưng có khi nào ta cũng từng vỗ tay cho một "Xuân Tóc Đỏ" nào đó ngoài đời — và có khi nào chính ta cũng từng chạy theo một danh hiệu rỗng?
Vì sao nên đọc lại cuốn sách này?
- Vì đây là đỉnh cao của nghệ thuật trào phúng Việt Nam: không một câu lên án trực tiếp nào, nhưng từng trang đều khiến người đọc tự soi lại mình — kiểu hài mà càng ngẫm càng thấm.
- Vì văn Vũ Trọng Phụng sắc như dao: câu văn ngắn, gọn, dồn dập, xen lẫn giọng điệu châm chọc của một nhà báo từng chứng kiến tận mắt cái xã hội mà ông viết.
- Vì nó là tấm gương của thời đại số: thay "sân quần vợt" bằng "mạng xã hội", thay "đám tang cụ cố tổ" bằng những buổi livestream khoe mẽ — câu chuyện vẫn chạy tốt, không cần chỉnh sửa.
Một gợi ý nhỏ khi đọc: đừng chỉ cười Xuân Tóc Đỏ. Hãy để ý những người xung quanh hắn — những ông bà Văn Minh, những kẻ tung hô hắn lên mây. Kẻ dốt nát leo cao chỉ đáng cười một lúc; đám đông sẵn sàng tung hô cái dốt nát mới là điều đáng suy nghĩ lâu dài.
Lời kết
Số đỏ là cuốn sách mà mỗi thế hệ đọc lại đều tưởng Vũ Trọng Phụng đang viết về thời của mình. Năm 1936 ông viết về Hà Nội Âu hóa; hôm nay ta đọc và thấy cả thời đại của mình trong đó. Một tiểu thuyết trào phúng sống lâu đến thế không phải vì nó hài hước — mà vì nó đúng. Và chừng nào xã hội còn những "Xuân Tóc Đỏ" được tung hô, cuốn sách này còn chưa hết hạn sử dụng.
Bài viết gốc của Điểm Sách. Vui lòng ghi nguồn khi trích dẫn.
Bài đăng
0 comments:
Đăng nhận xét