Tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt có một chú dế. Chú dế ấy cường tráng, kiêu hãnh, coi trời bằng vung — và phải trả giá đắt cho bài học đầu đời của mình. Hơn tám mươi năm sau ngày ra mắt, Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài vẫn là cuốn sách mà mỗi lần đọc lại, ta lại thấy một phần của chính mình trong đó.
Một cuốn sách sinh ra từ xóm nhỏ Hà Nội
Tô Hoài viết những trang đầu tiên về Dế Mèn năm 1941, khi ông mới ngoài hai mươi tuổi, lấy cảm hứng từ thế giới côn trùng trong khu vườn và bờ ruộng quanh làng Nghĩa Đô. Ban đầu truyện mang tên Con dế mèn, sau được tác giả mở rộng thành Dế Mèn phiêu lưu ký như diện mạo hoàn chỉnh mà bạn đọc biết đến ngày nay. Tác phẩm đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng — một trong những cuốn sách Việt Nam đi xa nhất trên bản đồ văn học thế giới.
Điều kỳ lạ là Tô Hoài không viết "cho thiếu nhi" theo nghĩa dỗ dành. Ông viết về một xã hội thu nhỏ đặt trong bờ cỏ: có kẻ mạnh ăn hiếp kẻ yếu, có thói hống hách của kẻ mới lớn, có cả những "tiến sĩ" rởm và những hội hè phù phiếm — y như xã hội loài người.
Bài học đầu tiên: cái giá của trò đùa ác
Khúc truyện ám ảnh nhất nằm ngay ở phần mở đầu. Dế Mèn, cậy sức khỏe và tính hiếu thắng, bày trò trêu chị Cốc. Hậu quả nằm ngoài mọi tính toán của chú: Dế Choắt — người hàng xóm gầy yếu vẫn bị Mèn coi thường — phải chết oan vì trò đùa ấy. Trước khi nhắm mắt, Choắt chỉ dặn một câu mà bất kỳ ai từng đọc cũng nhớ mãi: ở đời, thói hung hăng bậy bạ sẽ mang họa vào thân.
Đọc đoạn này hồi nhỏ, ta thương Dế Choắt. Đọc lại khi đã đi làm, đã va vấp, ta bỗng giật mình vì ai cũng từng có lúc là Dế Mèn: một lời nói thiếu suy nghĩ trong cuộc họp, một trò đùa quá đà với đồng nghiệp yếu thế hơn, một lần cậy mạnh mà quên hậu quả. Cái chết của Dế Choắt là cú tát đầu tiên của đời dành cho kẻ tưởng mình bất khả xâm phạm.
Hành trình đi để lớn
Sau biến cố ấy, Dế Mèn rời quê hương và bắt đầu chuyến phiêu lưu qua nhiều vùng đất: kết nghĩa anh em với Dế Trũi, phiêu bạt qua những xóm làng côn trùng, gặp gỡ đủ hạng nhân vật — từ những kẻ lao động cần cù đến bọn ếch nhái tự phong danh hiệu, mở hội hè linh đình mà rỗng tuếch. Mỗi chặng đường gọt đi một phần ngạo mạn, thêm vào một phần từng trải.
Điều đẹp nhất là ước mơ ở cuối hành trình: Dế Mèn mong một ngày muôn loài — dế, châu chấu, ếch nhái, và cả con người — có thể nắm tay nhau kết thân, không còn cảnh mạnh hiếp yếu. Một ước mơ nghe qua tưởng ngây thơ của truyện thiếu nhi, nhưng đặt cạnh thế giới người lớn đầy chia rẽ, nó lại là phần "người lớn" nhất của cuốn sách.
Vì sao nên đọc lại cuốn sách này?
- Vì văn Tô Hoài là mẫu mực của tiếng Việt giàu hình ảnh: từng loài vật, từng bờ cỏ hiện lên bằng ngôn ngữ chính xác mà vẫn đầy chất thơ — một bài học lớn cho bất kỳ ai làm nghề viết.
- Vì đây là tấm gương soi mình rẻ nhất: chưa đầy hai trăm trang, nhưng đủ để ta tự hỏi mình đang ở chặng nào của hành trình — còn là chú dế ngạo mạn đầu truyện, hay đã học được cách cúi đầu trước lỗi lầm?
- Vì đọc cùng con là một trải nghiệm hiếm có: con thấy chuyến phiêu lưu của loài vật, cha mẹ thấy chính tuổi trẻ của mình — hai thế hệ cùng đọc một cuốn sách mà hiểu hai lớp nghĩa khác nhau.
Một gợi ý nhỏ khi đọc lại: hãy đọc chậm phần đầu, nhất là đoạn Dế Choắt. Nhiều người nhớ Dế Mèn phiêu lưu ký như một truyện vui nhộn, nhưng chính nỗi buồn và sự ân hận ở những trang đầu mới là nền móng khiến chuyến phiêu lưu về sau có ý nghĩa.
Lời kết
Có những cuốn sách ta đọc để biết thêm điều mới. Có những cuốn ta đọc lại để biết mình đã khác xưa thế nào. Dế Mèn phiêu lưu ký thuộc loại thứ hai — và có lẽ đó là lý do nó sống bền bỉ qua bao thế hệ độc giả, từ những em bé nghe kể trước giờ ngủ đến những người lớn tìm lại tuổi thơ trên kệ sách cũ.
Lần gần nhất bạn đọc lại một cuốn sách tuổi thơ là khi nào — và bạn có thấy mình trong nhân vật chính không?
Bài viết gốc của Điểm Sách. Vui lòng ghi nguồn khi trích dẫn.
Bài đăng
